Neyslusamfélagið

Höfundur / Eva H. Bald­urs­dóttir

Sam­fé­lagið okkar er neyslu­sam­fé­lag, stað­al­mynd nútíma vest­ræns sam­fé­lags. Mann­skepnan er flókið dýr með góðar gáfur. Það er samt auð­velt að breyta okkur í sof­andi vél­menni þegar kemur að hinum ýmsu inn­kaupum, hluti sem við teljum okkur „þurfa“. Á 21. öld­inni hafa tækni­breyt­ingar líkt og auð­veld net­verslun og stöðugar aug­lýs­ingar gert okkur það erf­ið­ara fyrir að verja okkur fyrir ásælni mark­aðs­ins í seðla­veskið. Líklega erum við ómeð­vituð um hversu mikil áhrif aug­lýs­ing­arnar hafa. Þá erum við jafn­framt hjarð­dýr og staða fólks er iðu­lega bundin við sem það á. Fólk ber sig saman við aðra hvort sem það eru hús­gögn, teg­und af bíl, skíðum, hjóli, nýjasti hönn­un­arap­inn, hvar það borðar og svo fram­vegis. En sann­leik­ur­inn er sá að á end­ingu eru þetta bara hlutir og nær­ing.

Hversu oft hugsar þú um hvað þú raun­veru­lega þarft í inn­kaupum þegar þú ert að versla – hversu mikið stýrir það inn­kaup­unum? Hversu oft borðar þú miklu meira en lík­am­inn þarf? Heið­ar­legt mat á stöð­unni er að meira og minna flest sem við gerum og neytum er ofaukið. Hlut­irnir sem við kaupum eru ekki hlutir sem við raun­veru­lega þurfum. Við kaupum það af því að við veljum það. Fatnaður, raf­tæki, hús­gögn, snyrti­vörur,  matur, ferða­lög o.s.frv. Mat­ar­sóun er til að mynda um 40% af fram­leiddri mat­vöru í vest­ræna heim­inum. Það þýðir að 40% af orkunni sem fer í að búa til þann mat, jarð­veg og vinnu er sóað. Það er hreint sorg­leg stað­reynd. Í ofaná­lag er það rík­asta 20% sem neytir mest í heim­inum.

Ofneysla heims­ins er enn­fremur bein­tengd lofts­lags­breyt­ingum. Því hefur verið fleygt að sjúk­dóm­ur­inn er neyslan, ein­kennin eru  lofts­lags­breyt­ingar.  Sam­göngur og milli­landa­flutn­ingar. Iðn­að­ur­inn sjálfur. Allt krefst þetta auð­linda í fram­leiðslu sem eru fengar frá jörð­inni. Þá geyma föt tals­vert af plast­ögnum, mikið fer í pakkn­ingar og svo fram­vegis.  Ofan á umhverf­is­á­hrifin koma svo aug­ljós nei­kvæð félags­leg áhrif eins og t.d. að föt og hlutir hvers konar eru fram­leiddir í þriðja heims ríkjum þar sem vinnu­afl er ódýrt og mis­neyt­ing auð­linda algeng.

Við erum aftengd

Við erum aftengd. Við vitum ekki lengur hvaðan hlutir raun­veru­lega koma eða hvert er fram­leiðslu­ferlið. Börnin eru flest löngu hætt að fara í „sveit­ina“ eða að kíkja í verk­smiðjur í Kína. Fötin og dótið er bara keypt í Kringl­unni. Kjúklingur inn­pakk­aður í plast og frauð­plast í hill­unni í Bónus. Við viljum ekki sjá né heyra. Fáfræði er sæla, eins og ein­hver sagði. En við erum full­orðin og höfum ekki afsökun né rétt­læt­ingar. Rétt­læt­ing­arnar eru t.d.:  „allir aðrir gera það“, „sam­fé­lagið er svona upp­byggt“ og sú besta er: „ég hef ekki tíma“. Hvernig væri að við gæfum okkur tíma til að virða alla vinn­una, fram­lög fólks og jarðar, til að koma matnum sem við inn­byrðum eða fötin sem klæðir okkur á þessar hillur? Myndi það draga úr neysl­unni?

Mörg okkar vita þetta. Hægt erum við að gera ein­hverjar þægi­legri breyt­ingar og spyrja gagn­rýnna spurn­inga. Staðan í umhverf­is­málum hefur óum­flýj­an­lega leitt það af sér að við getum ekki snúið blinda aug­anu lengur. Lengi höfum við gert það í tengslum við ódýrar vörur fram­leiddar af fólki sem fær varla lág­marks­laun í verk­smiðju við fárán­legar aðstæður í þriðja heims ríkjum. Á heims­vísu er neysla hins vegar að aukast, sam­fara því að lífs­gæði eru að batna í fjöl­mennum sam­fé­lögum eins og í Kína og Afríku.

Að breyta neyslu­mynstr­inu, eða öllum heldur að brjót­ast út úr því, er ekki auð­velt þegar sam­fé­lagið og kerfið sem við lifum við vinnur ekki með okkur. Nú er t.d. ekki hægt að fara í gegnum sam­fé­lags­miðla án þess að fá senda aug­lýs­ingu sem er sér­stak­lega sniðin að því sem þú hefur verið að skoða á net­inu, sem er fengið með algóryt­mum og gervi­greind. Neyslu­hungrið er for­ritað í okkur af mark­aðs­sam­fé­lag­inu hvort sem okkur líkar betur eða verr einkum með aug­lýs­ingum og mark­aðs­setn­ingu. Við erum í eðli okkar áhrifagjörn og bregð­umst við því sem menn­ingin setur fyrir framan okkur. Það er í sjálfu sér samt ekki afsökun. Með því að þjálfa sig í auk­inni með­vit­und er hægt að sjá þetta betur og betur og átta sig á hversu mikil áhrif þetta hefur á okkar dag­lega líf. Neyslu­sam­fé­lagið sem við búum í er líka allt tengt öðrum þáttum– hér má nefna fíknir hvers konar. Að kaupa eitt­hvað gefur okkur skyndi­á­nægju og kann að fylla tóm innra með okkur. Fólk kann að vera háð til­teknum hlutum. Í því ástandi er mað­ur­inn ekki frjáls.

Með gler­augum sann­leik­ans sjáum við að lifn­að­ar­hættir okkar sam­ræm­ast ekki sjálf­bærum lífstíl. Því sem jörðin og við þurfum á að halda. Við þurfum að slaka á hrað­anum og neysl­unni. Við vitum þetta flest nú orðið innst inni þó sumir vilji vera í afneitun.  Breyt­ingar þurfa í eðli sínu ekki að vera flóknar þó þær muni óum­flýj­an­lega leiða til breyt­inga á sam­fé­lags­mynstr­inu. Við gætum byrjað á því að vera með merk­ingar á öllum fötum, hvaðan föt koma. Við gætum bannað allt plast í pakkn­ingum á öllum vörum. Við gætum aukið við skipti­mark­aði og versl­anir með not­aða hluti. Við getum verið með umbúða­frjálsar mat­vöru­versl­anir. Við getum sett umhverf­is­skatta á vörur sem hafa losað mikið  af gróð­ur­húsa­loft­teg­undum í fram­leiðslu­ferl­inu og  svo fram­vegis. Fjár­hags­legar íviln­anir á umhverf­is­vænar vörur. Deilisam­fé­lagið stór­aukið með almenn­ings­sam­göngum og svona má lengi telja. Allt krefst þetta bara ímynd­und­arafls. Spurn­ingin er: Hvenær ætlum við að taka ábyrgð og raun­veru­lega krefj­ast sam­fé­lags­breyt­inga?