Þora þingmenn?

Höfundur / Ólafur Steph­en­sen

Virðing Alþingis hefur sjaldan verið minni en á undanförnum mánuðum. Botninum var náð þegar popúlískur smáflokkur hélt þinginu í gíslingu vikum saman með lengsta málþófi þingsögunnar. Þegar við bættist að drjúgur hluti þeirra sem þannig fóru með tíma þingsins hafði skömmu áður orðið sér og vinnustaðnum ærlega til skammar með fylliríisröfli, rembu og fordómum má segja að höfuðið hafi verið bitið af skömminni.

Vit á mín­útu: Lítið

Orku­pakkaum­ræðan var 138 klukku­stundir. Það eru 18,4 vinnu­dagar venju­legs launa­manns. Tæpar fjórar vinnu­vikur. Á sínum tíma ræddu þing­menn EES-samn­ing­inn allan í 102 klukku­tíma áður en hann var leiddur í lög.

Höfundur þess­arar greinar lagði það einu sinnig á sig að lesa alla EES-umræð­una í Alþing­is­tíð­indum vegna bók­ar­skrifa. Hefði mátt kom­ast af með minna? Alveg örugg­lega. Á aust­ur­ríska þing­inu var sami samn­ingur ræddur í átta klukku­stundir. Í sænska þing­inu var umræðan 14 og hálfur tími. Finnskir þing­menn létu sér duga tvo daga til að ræða samn­ing­inn, norskir þrjá. Var meira vit á mín­útu í þeim umræðum? Ekki nokkur ein­asti vafi.

Myndum við hafa þau í vinnu?

Það væri ofmælt að segja að orku­pakkaum­ræðan hafi verið inni­halds­laus. En inni­hald­inu hefði mátt koma til skila á tveimur dögum eða þremur í lengsta lagi. Enda voru Mið­flokks­menn ekki í mál­þóf­inu til að varpa ljósi á eitt eða neitt, heldur til að hindra að sá meiri­hluti, sem aug­ljós­lega er fyrir mál­inu á Alþingi, fengi sitt fram.

Alþingi er vinnu­staður, þar sem allir fá borgað úr vasa skatt­greið­enda. Á öðrum vinnu­stöðum þarf líka oft að ræða málin áður en ákvarð­anir eru teknar. Það er óhætt að full­yrða að starfs­menn venju­legra vinnu­staða, sem temdu sér annað eins gauf og mála­leng­ingar og þvæld­ust með sama hætti fyrir sam­starfs­mönnum sínum yrðu reknir hratt og örugg­lega. Kannski er ástæða fyrir því að þing­mönnum gengur oft illa að finna vinnu sem þeir telja við hæfi eftir að þing­ferli þeirra lýkur.

Af hverju sagði enginn stopp?

Alþingi hefur sér­stöðu á meðal þjóð­þinga að því leyti hvað litlar tak­mark­anir eru á því hversu oft menn geta kvatt sér hljóðs og hve lengi hægt er að teygja umræður. Í flestum sið­uðum ríkjum er mál­þóf á borð við það sem Mið­flokk­ur­inn stund­aði í vor bara ekki í boði. Engu að síður er það nú svo að í þing­skap­ar­lögum eru ákvæði um að bæði þing­for­seti og níu þing­menn saman geti lagt til að umræðu skuli lokið. Atkvæði um slíkar til­lögur skulu greidd umræðu­laust og ræður ein­faldur meiri­hluti því hvort þær eru sam­þykktar.

Nú var löngu orðið ljóst að allir voru orðnir hund­leiðir á mál­þófi Mið­flokks­ins um orku­pakk­ann, meira að segja hinir stjórn­ar­and­stöðu­flokk­arnir. Af hverju var engin til­laga borin fram um að ljúka umræð­unni? Ef ekki í lengsta mál­þófi sög­unnar, hvenær þá?

Svarið er ein­falt. Þingmenn þora ekki að skapa slíkt for­dæmi af því að þeir vilja ekki hafa af sjálfum sér mögu­leik­ann á að beita orð­beld­inu (svo fengið sé að láni ágætt nýyrði frá Guðmundi Andra Thors­syni) til að halda lög­gjaf­ar­sam­kund­unni í gísl­ingu ein­hvern tím­ann í fram­tíð­inni. Reyndar má líka halda því fram að það hefði þótt til marks um hræsni að Stein­grímur J. Sig­fús­son bæri fram slíka til­lögu, miðað við sögu­lega frammi­stöðu hans í mál­þófi á árum áður. Blikna þó mála­leng­ingar Stein­gríms og Hjör­leifs fóstra hans Gutt­orms­sonar í nýjasta sam­an­burð­inum.

Atvinnutvískinnungurinn

Hér erum við komin að ákveðnum kjarna máls­ins; minnis­leys­inu eða tví­skinnungnum sem virð­ist atvinnu­sjúk­dómur á Alþingi. Stjórn­ar­þing­menn og ráð­herrar láta gjarnan stór orð falla um ábyrgð­ar­leysi stjórn­ar­and­stöð­unnar og stjórn­ar­and­staðan um það hvernig stjórn­ar­meiri­hlut­inn geti komizt upp með hvað sem er og mis­noti vald sitt. Um leið og hlut­verkin hafa snúizt við er allt gleymt og hvorir um sig taka upp nákvæm­lega sömu hætti og þeir gagn­rýndu jafn­vel bara nokkrum vikum áður.

Eitt eft­ir­minni­leg­asta dæmið um þetta er þegar úrskurð­ar­nefnd jafn­rétt­is­mála komst að þeirri nið­ur­stöðu 2011 að Jóhanna Sig­urð­ar­dóttir for­sæt­is­ráð­herra hefði brotið jafn­rétt­islög með manna­ráðn­ingu. Sjö árum fyrr hafði sama kæru­nefnd komizt að sömu nið­ur­stöðu í sam­bæri­legu máli, þar sem Björn Bjarna­son dóms­mála­ráð­herra hafði stigið í spínatið. Þá taldi Jóhanna sjálf­sagt og eðli­legt að ráð­herra segði af sér, en henni þóttu slíkar kröfur frá­leitar þegar hún sat sjálf í súp­unni. Sam­bæri­leg dæmi eru því miður fleiri en komið verður tölu á.

Skilvirkari vinnubrögð

Ein leiðin til að end­ur­reisa virð­ingu Alþingis er að alþing­is­menn láti af þessum dæma­lausa tví­skinn­ungi og fari að taka mark á sjálfum sér, jafn­vel þótt þeir skipti um hlut­verk á þing­inu.

Önnur er að bæta vinnu­brögðin á þing­inu, meðal ann­ars með því að setja skýrar reglur um tak­mörkun ræðu­tíma, hversu oft þing­menn geta kvatt sér hljóðs og fjölda and­svara. Þannig væri hægt að gera umræður í þing­inu miklu vand­aðri, mark­viss­ari og skil­virk­ari. Málþófið ætti að gera útlægt.

Í þriðja lagi þarf að bæta vinnu­brögð stjórn­ar­ráðs­ins þannig að stjórn­ar­frum­vörp skili sér tím­an­lega til þings­ins.

Þetta myndi skila því að þingið gæti fjallað jafnt og þétt og skipu­lega um mál og rætt þau efn­is­lega, í stað þess að fáein mál séu rædd dögum saman og svo séu jafn­vel stór og mik­il­væg mál afgreidd í kippu, með hraði og á öllum tímum sól­ar­hrings við þing­lok án mik­illar umræðu eða nauð­syn­legrar vinnu í nefndum. Síð­ar­nefndu vinnu­brögðin, sem enn eru ástunduð þrátt fyrir ótal heit­streng­ingar um annað, auka hættu á alls konar mis­tökum við laga­smíð­ina. Með þessum breyt­ingum yrði Alþingi skil­virk­ari vinnu­staður og við bærum öll meiri virð­ingu fyrir stofn­un­inni og fólk­inu sem við höfum þar í vinnu.

Fá lýðskrumarar frítt spil?

Breyt­ingar af þessu tagi eru þeim mun mik­il­væg­ari sem hér eru komnir fram á sjón­ar­sviðið lýð­skrums­flokkar að evr­ópskri fyr­ir­mynd. Sagan sýnir að þeir hika ekki við að mis­nota leik­reglur lýð­ræð­is­ins og nýta sér veik­leika í reglu­verk­inu. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir að sjálfs­virð­ing eða sóma­kennd sjái til þess að þeir virði óskrif­aðar reglur – ramm­inn verður að vera skrif­legur og skýr og úrræði til staðar ef frá honum er vikið. Sá yfir­gnæf­andi meiri­hluti Alþingis, sem hafði ímug­ust á því hvernig mál­frelsið var mis­notað á þing­inu í vor, verður að þora að gera breyt­ingar til að end­ur­reisa virð­ingu þings­ins.